Nederlandse curator: kunst inzetten tegen trauma's Rwanda

Voor alles is een eerste keer. En in Rwanda is er ook voor alles een eerste keer sinds het breekpunt in de geschiedenis: de genocide van 1994. Zo is onlangs in de stad Nyanza voor het eerst sinds ’94 een internationale kunstexpositie geopend. Met dank aan de Nederlandse curator Lia Gieling.
In het Rwesero Museum in Nyanza wordt werk tentoongesteld van de Zuid-Afrikaanse fotograaf Pieter Hugo en zijn Nederlandse collega Andrea Stultiens. Foto’s die herinneren aan de verschrikkingen van 1994. Ze tonen ‘onheilszwangere plekken’  zoals ze in het museum worden genoemd, waar destijds werd gemarteld en gemoord. ‘De rillingen lopen over mijn rug’, zegt museumgids Fiona Umutoni. ‘En dat zie ik ook gebeuren bij de bezoekers.’
 
Sushi en yoga
Lia Gieling (61) is er trots op dat ‘haar’ museum internationale kunstenaars heeft binnengehaald. Ze hield zich in Nederland bezig met kunst in de openbare ruimte. ‘Ik kreeg de vrijheid die ik wilde, maar was een beetje moe van elke keer hetzelfde trucje doen.’
 
Samen met haar man besloot ze een sabbatical te nemen in Berkeley, Californië. ‘Na een jaar sushi eten en yoga doen, vonden we dat we nog een keer aan de andere kant van de wereld onszelf nuttig moesten maken.’ En dat werd Rwanda.
 
Gieling raakte al snel onder de indruk van de traditionele kunst en cultuur. Maar ze vond die werken niet geschikt om in een museum voor hedendaagse kunst te hangen. ‘En het is ook steeds weer dezelfde thematiek, geschilderde markten en koeien. Maar dat is ook niet verbazend. De lokale kunstenaars hebben geen uitdaging, er zijn hier geen kunstopleidingen waar ze zich verder kunnen scholen.’  Toen Gieling het Rwesero Museum in Nyanza (zuidelijk van de hoofdstad Kigali) een paar verbeteringen suggereerde, werd ze uitgenodigd om er als curator aan het werk te gaan.
 
Verwerking
Voor regionale kunstenaars kan het museum een belangrijke rol gaan vervullen, denkt Gieling. ‘We willen een creatief platform zijn voor jonge kunstenaars en hen stimuleren om hun kunstzinnigheid hier verder vorm te geven.’ Bovendien gelooft Gieling in het idee dat het museum een rol kan spelen in het verwerkingsproces dat 18 jaar na de volkerenmoord nog volop gaande is.
 
Naast de dramatische foto’s van Pieter Hugo hangt het werk van de Nederlandse Andrea Stultien. Ook haar foto’s getuigen van de harde kanten van het leven in een getroebleerd land, ditmaal Uganda. En dat is ook het thema van de Rwandees-Ugandese kunstenaar Collin Sekajugo. Van hem staat hier het beeld van een struisvogel die wil wegrennen, ware het niet dat zijn poten vastgenageld zijn  aan de bodem.
 
Optimistisch
Lia Gieling hoopt op nog veel meer van dergelijke exposities. Maar er is nauwelijks geld. Het werk van de beroemde Pieter Hugo hangt hier alleen maar omdat de fotograaf het gratis in bruikleen gaf.
 
Gieling blijft optimistisch. En ze heeft haar draai gevonden in Rwanda. ‘Het is een prachtig land, het is geweldig hier. Maar wat een vreselijke geschiedenis. Iedereen hier heeft een verhaal, elke dag hoor je meer gruwelijkheden. Het valt me soms zwaar.’
 
Gelukkig zijn er genoeg dingen waarom ze kan lachen. ‘Bijvoorbeeld dat mensen hier hun huis niet uitkomen als het regent. Krijg ik van een collega te horen: ‘hoezo moet ik nu naar het museum komen, het regent toch?’ En dan te bedenken dat het in het regenseizoen maandenlang elke dag regent!’ Gieling hoopt nog een paar jaar in Rwanda te blijven en met het museum de hedendaagse kunst in Rwanda een steuntje in de rug te geven.