Woordgrap wapen tegen censuur

‘Goudse kaas domineert Franse verkiezingen’ en ‘De ambassade is ontsnapt aan huisarrest’. De inventiviteit van internetgebruikers kent geen grenzen in hun strijd tegen online censuur. Alledaagse woorden of spotternij dienen als alternatief voor politiek gevoelige namen en termen. Zonder dat enige uitleg nodig is.

Arme Chinese censors. Ze lijken gedoemd de woordenstrijd met de online gemeenschap te verliezen. Internetgebruikers debatteren als nooit tevoren over de gevallen politicus Bo Xilai en - recenter - de blinde mensenrechtenactivist Chen Guangcheng. In code, om de strenge huisregels van het Chinese internet te ontwijken.

Woordenstrijd
Op het moment dat Chen ontsnapt aan huisarrest en onderdak zoekt in de Amerikaanse ambassade gonst het op de Sina Weibo, de Chinese variant van Twitter, van de opgewonden berichten over de ‘blinde man’ of de ‘blinde advocaat’. Nieuwsgierige Chinezen zoeken niet op trefwoord Chen Guangcheng (0 resultaten), maar op ‘blinde man’ of aanverwante synoniemen. In verlegenheid gebracht zien de autoriteiten geen andere oplossing dan die codewoorden te blokkeren.

Dan volgt een waslijst aan alternatieven, die bijna met het uur toeneemt. ‘(Amerikaanse) ambassade’ en ‘Linyi’, Chens woonplaats, belanden in de top 10 van meest gebruikte zoekresultaten. The Shawshank Redemption en The Great Escape, twee beroemde ontsnappingsfilms uit Hollywood, zijn opeens opvallend geliefd in de internetgemeenschap. Ook deze staan inmiddels op de zwarte lijst, met als ongewenst bijeffect dat de echte Amerikaanse ambassade onvindbaar is voor zoekmachines.

Bijnamen
Iedereen heeft in zijn omgeving wel iemand ‘wiens naam niet genoemd mag worden’ uit vrees voor ruzie of ontslag. In landen waar persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting onder druk staan, is namen noemen levensgevaarlijk. Het politieke debat wordt gevoerd met synoniemen, afkortingen, verbasteringen, woordgrapjes of verwijzingen naar beroemdheden. Soms vluchtig van aard, soms beklijven ze een leven lang.

In Suriname gebruikt oud-guerrillaleider Ronnie Brunswijk zijn vroegere bijnaam ‘Romeo Bravo’ in zijn politieke carrière nog altijd als geuzennaam. Hij leidde in de jaren tachtig met zijn Junglecommando het verzet tegen de dictatuur van Desi Bouterse. Voor Brunswijk had het gebruik van het legeralfabet een dubbele betekenis.

Bouterse had en heeft verschillende (schuil)namen: ‘De bevel’,  ‘Baas B’, ‘DB’ of ‘Pa Bouta’. Vooral de Surinaamse journalist Johnny Kamperveen was een meester in het verzinnen van spotnamen. Als knipoog, maar ook uit angst te worden opgepakt.

Franse verkiezingen
Wie enigszins thuis is in het Franse politieke debat, kon twee weken geleden moeiteloos meepraten over de stembusstrijdstrijd tussen ‘Goudse kaas’ en ‘Hongaarse goulash’. In Frankrijk is het in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen verboden over de uitslag te speculeren tot de stembureaus zijn gesloten. Op straffe van forse geldboetes. Met de komst van internet is dat ruimschoots achterhaald. Nog afgezien van het feit dat in Nederland en België de exit-polls al ruim van te voren over het televisiescherm rollen. Toch wilde justitie niet wijken.

Franse internetters gaven alle kandidaten bijnamen, afgeleid van hun naam, afkomst of karakter. Voorzien van de hashtag #RadioLondres. Een duidelijke verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog, toen bezet Frankrijk via radiouitzendingen uit Londen op de hoogte werd gehouden. De hashtag was niet alleen een bewijs van historisch besef, maar voorkwam ook dat verschillende discussies elkaar in de weg zouden zitten.

Goulash versus kaas
De voorliefde van zittend president Nicolas Sarkozy voor dure spullen was algemeen bekend en zijn vader komt uit Hongarije, vandaar de goulash. De socialistische kandidaat Francois Hollande ontkwam door zijn achternaam niet aan een associatie met Goudse kaas. Iedereen snapte de bedoeling en de autoriteiten stonden machteloos. Want waar staat in de wet dat fantaseren over de mogelijke nederlaag van ‘Rolex’ niet mag?

Tot in Senegal raakte de Franse list bekend, al kijkt Cheikh Fall, beter bekend onder zijn twitternaam @Cypher007 en oprichter van het internetplatform Sunu2012, ietwat verbaasd naar de Franse omzwervingen. ‘Wij hoeven geen codes te gebruiken. Bij ons is alles helder.’

(Met bijdragen van Sam Jones en Sophie van Leeuwen)