Humor: balanceren op een dunne draad

Politiek, seks en religie. De favoriete ingrediënten voor satire, grappen en cartoons, waar ook ter wereld. Maar pas op: op veel plekken is zelfs in de privé-sfeer waakzaamheid geboden. Wee degene die de ongeschreven maar algemeen erkende codes overschrijdt.

Vooral politieke leiders die gezegend zijn met een groot ego, zijn niet gediend van spotprenten waarin zij de hoofdrol vervullen. Macht is heilig in Afrika, zelfs nu de persoonlijkheidscultus langzaam verdwijnt, zegt cartoonist Damien Glez uit Burkina Faso. Het is voor hem nog steeds lastig om Gnassingbé Eyadéma te tekenen, zelfs nu de man geen president van Togo meer is. 'Al heeft dat niets te maken met de humor van de Togolezen zelf.'

Politiek correct
Zijn er grenzen aan de grap? Grappen die je beslist niet mag maken? Politiek blijft een heet hangijzer. Net als etniciteit en seks.

In Nederland lijkt het taboe op politiek gevoelige onderwerpen iets af te nemen. Na de aanslagen van 11 september 2001, de moord op politicus Pim Fortuyn (2002) en de islam-kritische columnist/filmmaker Theo van Gogh (2004) gaven cabaretiers openlijk toe op hun woorden te letten.

Grappen over de islam en etnische afkomst konden niet meer. Boze bezoekers die na afloop van een conference verhaal kwamen halen, waren eerder regel dan uitzondering. Kranten- en onlinecolumnisten konden de nodige haatmails en pissige online reacties verwachten.

'We realiseren ons meer dan vroeger wat woorden doen’, zegt redacteur Melle van den Berg van het satirische online magazine De Speld. Hoewel de aggresieve reacties allerminst zijn verdwenen, is het rustiger dan tien jaar geleden. ‘Toen overheerste de zelfcorrectie bij cabaretiers en columnisten.'

Alledaagse ergernissen
Openlijke grappen waar het beestje bij de naam wordt genoemd, kun je in China beter niet maken. Een lichte parodie - waarin een politicus herkenbaar is maar nooit bij naam genoemd - kan nog net. Maar politieke leiders belachelijk maken, waar het Westen zo dol op is, is in China ondenkbaar. Grappen over grote misstanden of alledaagse zaken kunnen weer wel, maar alleen als iedereen er toch al over praat. Maar op het podium wordt nog niet gegrapt over het corruptieschandaal rond Bo Xilai.

Stand-up comedian Zhou Libo uit Shanghai neemt in zijn shows zonder veel problemen algemene ergernissen en gebeurtenissen op de hak. Dat hij zich vooral bedient van zijn lokale taal speelt ongetwijfeld mee. De meeste Chinezen verstaan zijn grappen niet. Dankzij YouTube begint Libo overigens steeds meer bekendheid te krijgen.

Ken je publiek
'Het helpt als je weet wie je publiek is', zegt de Keniaanse cartoonist Gado. In Kenia zijn homoseksualiteit in het bijzonder en seksualiteit in het algemeen gevoelige onderwerpen. Net als religie. 'Soms zoek je de grenzen van het toelaatbare op om een onderwerp bespreekbaar te maken. Dan komen de culturele en traditionele grenzen vanzelf. Maar als ik mijn publiek ken, weet ik wat ik wel en niet kan zeggen.'

Dan nog staat hij voor verrassingen. In 2005, nog voor de Deense cartoonrel, tekende hij een vrouwelijke zelfmoordterrorist. Zij vraagt aan een sjeik hoeveel maagden zij krijgt als ze haar taak volbrengt. Gado werd overstelpt met klachten en de krant moest excuses aanbieden. 'Dat had ik van te voren nooit zo ingeschat. Ik vroeg me gewoon af wat zij zou krijgen, omdat mannelijke zelfmoordterroristen ook maagden als vooruitzicht hebben.'

Satirisch webredacteur Melle van den Berg maakt duidelijk verschil tussen grensverleggende en gratuite humor. 'Humor uit effectbejag, puur om te choqueren, is niet mijn stijl. Ik houd van subtiliteit, maar ik zoek wel grenzen op. En als het publiek dat pikt, word je de volgende keer wat brutaler.' Hij praat daarom liever niet over 'de grenzen aan de grap'. 'Het is de kunst de grenzen van het medium op te schuiven.'

'We wijzen veel af', zegt Van den Berg over de grote hoeveelheid columns en artikelen over de islam en minderheden die De Speld dagelijks krijgt toegestuurd. 'Een verhaal moet raken aan wat er speelt in de samenleving. Kwetsen om te kwetsen voegt niet zoveel toe.'
Ramses Shaffy
De grootste rel bij de Speld ging over de PVV. In een artikel uit 2009 liet een redacteur toenmalig PVV-Kamerlid Hero Brinkman over de net overleden zanger Ramses Shaffy zeggen: 'Deze van een islamistisch Egyptische vader afkomstige hangjongere uit de jaren zeventig is te typeren als een wegbereider van de islamisering.' Het artikel is het best gelezen stuk uit de geschiedenis van De Speld.