Op sterfbed spijt van emigratie

Beeldend kunstenaar Rosemary Sloot dacht altijd dat haar moeder gelukkig was in Canada. Tot die haar op haar sterfbed vertelde dat ze van één ding spijt had: haar vertrek uit Nederland. Met een expositie over haar ouders wil Sloot laten zien hoe moeilijk het leven voor emigranten uit de jaren '50 kon zijn.

'Ze zei het heel rustig. De emigratie naar Canada was te zwaar voor haar geweest.' In de stem van Rosemary Sloot klinkt nog steeds licht ongeloof als ze over de telefoon het verhaal van haar moeder vertelt. 'Ik was in shock en probeerde haar ervan te overtuigen hoe mooi en fijn het in Canada was. Het was er toch zo stil en het landschap zo prachtig? Ze liet me uitpraten en zei toen alleen 'nee'. Omdat ik haar niet nog verdrietiger wilde maken, liet ik het onderwerp rusten.'

Gezellig
Begin jaren 50 emigreerden Rosemary’s ouders - net als veel andere Nederlanders in die tijd - naar Canada. Als buurkinderen waren ze in dezelfde straat opgegroeid en hadden ze samen de oorlog doorstaan. Ze hadden er een 'gezellig' leven met hechte familiebanden. Maar Canada bood nieuwe kansen voor Rosemary's vader, een postbode die droomde van een bestaan als zakenman, maar vreesde door het Nederlands klassensysteem niet te kunnen opklimmen.

In Canada was vooral vraag naar Nederlandse boeren, die er een goede naam hadden opgebouwd vanwege hun kennis en inzet. Haar vader moest zijn dromen daarom nog even opzij zetten en ging aan het werk op een boerderij. Het betekende een verhuizing naar het platteland, naar een afgelegen plek met weinig voorzieningen.

Met twee jonge kinderen en een derde op komst, Rosemary, was het uiterst primitief. 'Mijn ouders hadden er geen badkamer, geen stromend water, geen ijskast, niet eens een tafel. Ze hadden nauwelijks iets kunnen meenemen uit Nederland. Ze woonden erg geïsoleerd. Mijn zussen moesten mijlen lopen om bij school te komen en ze hadden ook geen winterkleding voor de koude winters.'

Heimwee
Heimwee naar Nederland maakt het er niet makkelijker op. Rosemary herinnert zich nog hoe verdrietig haar moeder was toen haar zus in Nederland trouwde. 'Mijn moeder huilde toen ze de foto’s van de bruiloft zag. Ze vond het zo erg dat ze er niet bij kon zijn. In die tijd dachten emigranten dat ze hun familie nooit meer zouden zien. Toen mijn moeder jaren later eindelijk een bezoek kon brengen aan Nederland, waren haar ouders al dood.'

Hoewel de omstandigheden iets verbeterden toen ze van het platteland naar de stad verhuisden, bleven Rosemary’s ouders zich buitenstaanders voelen in Canada. In de ene stad vielen ze als katholieken buiten de hechte hervormde kerkgemeenschap, in de andere woonden vrijwel alleen maar Britse expats die hen niet zo vriendelijk behandelden. 'Mijn ouders dachten destijds dat ze Canadees zouden worden, daar waren ze ook trots op, maar ze bleven uiteindelijk emigranten. Ze behielden hun Nederlandse accent en voelden zich ook Nederlands.'

Schaamte
Het feit dat hun kinderen wel volledig konden integreren in de Canadese samenleving, maakte het voor hen nog lastiger. 'Als puber schaamde ik me wel eens als ik mijn ouders zag worstelen met hun Engels. Wij kinderen voelden ons door-en- door Canadees. Net als veel Canadezen aten wij bijvoorbeeld spaghetti, pizza en maiskolven, terwijl mijn ouders bleven vasthouden aan hun Nederlandse eetgewoonten. Door ons kregen ze nog meer het gevoel dat ze anders waren.'

Teruggaan was geen optie. 'Dat deed men in die tijd gewoon niet. Je vertrok om voor altijd weg te blijven.' Zelfs na haar vaders vroege dood, hij stierf op zijn 65ste, bleef haar moeder in Canada. Ze wilde haar kinderen niet achterlaten.

Emigrantenkinderen
Na de dood van haar moeder begon Rosemary zich meer te verdiepen in haar achtergrond. Ze las tientallen boeken van andere Canadese emigrantenkinderen en herkende veel in hun verhalen. 'Al die kinderen, die inmiddels rond de 60 jaar zijn, hadden kennelijk de behoefte om over dit onderwerp te schrijven. Ze wilden weten waarom hun ouders destijds waren geëmigreerd.'

Ook in haar werk als beeldend kunstenaar wilde Rosemary iets doen met haar familiegeschiedenis. In schilderijen verwerkte ze oude foto’s, brieven aan familie in Nederland, gebruiksvoorwerpen uit Nederland en emigratiedocumenten. Ze plakte alles in verschillende lagen over elkaar, waarbij ze de onderste laag vervaagde. 'Met al die lagen wilde ik de culturen en tijden door elkaar mengen, hun leven in Nederland met hun leven in Canada.'

Onzichtbare minderheid
Ze zegt al veel reacties te hebben gehad op de tentoonstelling; mensen die mailden dat dit ook hun familieverhaal is.'Emigranten hebben Canada gemaakt en ze zullen altijd belangrijk blijven. De Nederlanders die in de jaren '50 kwamen, bleven een onzichtbare minderheid en dat leken ze niet erg te vinden. De meesten zullen ook gelukkig zijn geweest in hun nieuwe land. Maar sommigen, zoals mijn ouders, waren gewoon al te oud om nog echt Canadees te worden.'

'Toen ik begon aan deze expositie, wilde ik mijn moeder bewijzen dat ze fout zat', zegt Rosemary. 'Ik was ten slotte zelf Canadees. Maar in de zes jaren dat ik eraan heb gewerkt, heb ik gezien dat mijn moeder gelijk had. Het was zo moeilijk voor hen, vooral in de beginjaren. Door zo lang met mijn ouders' geschiedenis bezig te zijn, voel ik vrede met wat er is gebeurd. Ik heb nu hun verhaal verteld.'

De tentoonstelling reist de komende tijd door Canada. Meer informatie hierover en over Rosemary Sloot op haar website.